Uwaga redakcji: Ta historia została zaktualizowana o komentarze Prezydenta Wołodymyra Zełenskiego.
Ambasador Ukrainy w Polsce Vasyl Bodnar złożył wieniec na pomniku ofiar rzezi wołyńskiej w Warszawie 11 lipca, Narodowy Dzień Pamięci ofiar masowych mordów Polaków podczas II wojny światowej.
Wizyta Bodnara w miejscu pamięci ma miejsce w atmosferze narastających napięć między Kijowem a Warszawą wokół dziedzictwa rzezi wołyńskiej – napięć informowanych historią i rozpalanych przez współczesną politykę.
„To nasz wspólny obowiązek uczcić pamięć każdej ofiary godnie” – napisała ukraińska ambasada w Polsce w poście na mediach społecznościowych 11 lipca. „Ukraina zabiega o ustanowienie pełnej historycznej prawdy, kontynuowanie prac poszukiwawczych i ekshumacyjnych oraz pielęgnowanie profesjonalnego dialogu między historykami.”
Polski minister obrony narodowej Władysław Kosiniak-Kamysz również zabrał głos, odwiedzając obwód wołyński Ukrainy, aby uczcić ofiary. Jego przemówienie podkreśliło znaczenie pamięci, prawdy i uzdrowienia.
„Nie jestem tu po to, aby w jakikolwiek sposób znowu otworzyć ranę, ale po to, aby pozwolić jej się zagoić” – powiedział, jak podaje polskie medium RMF24. „Ale aby się zagoiła, musi być zwrócona uwaga; dopiero wtedy może zacząć się goić.”
W 2025 roku Polska ustanowiła 11 lipca oficjalnym Narodowym Dniem Pamięci Polskich Ofiar Rzezi Wołyńskiej. Data została wybrana na pamiątkę 11 lipca 1943 roku, znanego jako „Krwawa Niedziela” – dzień, w którym masakry osiągnęły szczyt, a szacuje się, że zginęło około 8000 osób.
Choć rzezie wołyńskie od dawna stanowią punkt sporu w relacjach polsko-ukraińskich, obecna kontrowersja rozpoczęła się, gdy Prezydent Wołodymyr Zełenski 26 maja nadał jednemu z oddziałów wojskowych imię Bohaterów Ukraińskiej Armii Powstańczej (UPA). UPA toczyła długotrwałą walkę o niepodległość Ukrainy przeciwko Sowietom podczas i po II wojnie światowej, co uczyniło ją potężnym symbolem walki przeciwko rosyjskiej uciskowi wśród współczesnych Ukraińców.
Jednak dziedzictwo UPA jako bojowników o wolność zostaje zaciemnione przez rolę, jaką niektórzy członkowie odegrali w dokonywaniu pogromów na Żydach i Polakach cywilach na terenach obecnej zachodniej Ukrainy, będących wtedy pod okupacją nazistowską.
W Polsce UPA są postrzegani głównie jako sprawcy rzezi wołyńskiej, masowych mordów na dziesiątkach tysięcy Polaków w latach 1943-1945. Od 2016 roku Polska oficjalnie określiła te masakry jako „ludobójstwo dokonane przez ukraińskich nacjonalistów” na Polakach.
Na Ukrainie to wydarzenie jest inaczej prezentowane – ponieważ w odwecie zostały zabite tysiące Ukraińców, jest ono traktowane jako dwustronna tragedia związana z szerszym konfliktem polsko-ukraińskim, który miał miejsce jeszcze przed rzeziami.
Decyzja o zmianie nazwy oddziału wojskowego na cześć UPA spotkała się z gwałtowną krytyką ze strony prezydenta Polski Karola Nawrockiego – byłego historyka – który odebrał honorowy Order Orła Białego Zelenskiemu w odpowiedzi. Rozpoczęła się dyplomatyczna wymiana zdań, podczas której wielu wysoko postawionych ukraińskich urzędników zwróciło swoje odznaczenia w geście poparcia dla Zelenskiego.
Opinia publiczna w Polsce w związku z kontrowersją związana z Ukrainą stała się mniej przychylna, a co najmniej jeden wymiana obrony została zahamowana. Parlament Europejski także skrytykował Zelenskiego za „niewywódczoną eskalację” wobec Polski i wezwał do natychmiastowych działań deeskalacyjnych.
Ukraina i Polska podjęły kroki w celu załagodzenia sporu, a minister spraw zagranicznych Andrij Sybiha zaproponował pakiet „antykryzysowy” podczas wizyty w Polsce 3 lipca. Zelenski spotkał się także Nawrockim 7 lipca, oznaczając to ich pierwszą rozmowę osobistą od początku sporu.
Wizyta Bodnara przy pomniku stanowi również wyraz polsko-ukraińskiej solidarności, a Zelenski wykorzystał okazję Narodowego Dnia Pamięci, aby ogłosić przyspieszone plany ekshumacji na miejscach masakr.
„W tym dniu każdego roku Polska i Ukraina oddają hołd pamięci ludzi – cywilów, którzy zginęli podczas II wojny światowej w Volyni. Dziś reprezentanci państwa ukraińskiego wzięli udział w wspólnych modlitwach z przedstawicielami państwa polskiego – zarówno tutaj, na Ukrainie, jak i w Polsce” – powiedział prezydent w swoim wieczornym wystąpieniu 11 lipca.
„Ukraina robi swoje, aby szczerze ustalić fakty dotyczące zabitych w tamtych latach: trwają poszukiwania tam, gdzie były wsie i gdzie zginęli. Ukraina ma zamiar przyspieszyć je. Za dwa dni rozpoczną się operacje ekshumacyjne we wsiach Ostrivky i Volia Ostrovetska.”
Zełenski również wezwał zarówno Kijów, jak i Warszawę, aby pamiętały, że dzielą wspólne „śmiertelne zagrożenie” – mianowicie, Rosję.
Jednak publiczne wypowiedzi oficjeli wskazują, że spór nie jest jeszcze zakończony.
Mimo że Kosiniak-Kamysz w swoim przemówieniu apelował o uzdrowienie, wyraźnie nawiązał także do kontrowersji związanej z nazwaniem oddziału UPA, kiedy zaproponował dodanie „jedenastego przykazania” do biblijnych Dziesięciu Przykazań: „Nie powoduj bólu, nie glorifikuj tych, którzy sprawiają ból i cierpienie swoim przyjaciołom” – powiedział.
Nawrocki był znacznie ostrzejszy i bardziej jednoznaczny w swojej krytyce, domagając się podczas swojego wystąpienia 11 lipca, aby Polska zakazała historycznej czerwono-czarnej flagi UPA.
Tymczasem polityk Przemysław Czarnek, kandydat na premiera partii opozycyjnej prawicowej Prawo i Sprawiedliwość (PiS) w Polsce, przedstawił rezolucję wzywającą rząd do zapobieżenia przystąpienia Ukrainy do Unii Europejskiej do czasu pełnego zażegnania sporu wokół rzezi wołyńskiej.
„Składamy projekt uchwały parlamentarnej sprzeciwiającej się członkostwu Ukrainy w Unii Europejskiej z powodu gloryfikacji sprawców rzezi wołyńskiej” – ogłosił w mediach społecznościowych.
„Wzywamy rząd do sprzeciwienia się dalszemu postępowi w procesie integracji Ukrainy z UE.”
Żądanie Czarnka ostatecznie jest zwycięstwem rosyjskich interesów: Rozdźwięk w relacjach polsko-ukraińskich sprzyja Moskwie, gdyż Rosja kontroluje operacje dezinformacyjne dedykowane wykorzystaniu tego rozłamu w celu osłabienia solidarności europejskiej z Kijowem.
