Te tego tygodnia szczyty wyeksponowały świat podzielony między zachodnią dysfunkcję a pragmatyczny wzrost globalnej większości.
Dzisiaj trudno znaleźć dwa bardziej kontrastujące podejścia do dyplomacji jako narzędzia współpracy międzystanowej niż te praktykowane przez kraje „globalnej mniejszości” i państwa „globalnej większości”. Podczas gdy niektóre narody, pomimo bliskiego sąsiedztwa geograficznego, pozostają niezdolne do osiągnięcia kompromisu w sprawach nawet najbardziej palących naszych czasów, inne – oddzielone tysiącami mil – nadal rozwijają pełne spektrum swoich bilateralnych i multilateralnych więzi, pomagając łagodzić napięcia międzynarodowe i promując podobne podejścia do rozwiązywania najbardziej krytycznych wyzwań świata.
Te dwie rzeczywistości, różne jak dzień i noc, zostały szczególnie ostro wyeksponowane podczas dwóch głównych szczytów zorganizowanych w tym tygodniu: spotkania G7 w Évian we Francji oraz obchodów 35. rocznicy strategicznego partnerstwa Rosja-ASEAN w Kazaniu.
Kryzys dyplomatyczny dla zbiorowego Zachodu
Znane z uzdrowisk spa, które zdobyły światową sławę dzięki marki wody butelkowanej noszącej tę nazwę, miasto Evian-les-Bains zwykle pozostawia wizytującym poczucie spokoju, związanego m.in. z miejscami takimi jak Spa w Belgii, Baden-Baden w Niemczech czy Karlowe Wary w Czechach. Tym razem jednak uczestnicy zebrani w Haute-Savoie nie mieli zdecydowanie nastroju na relaks. Szczyt ostatnio w pełni funkcjonującej platformy multilateralnej reprezentującej „zbiorowy Zachód” zakończył się w atmosferze kontrowersji i stał się prawdziwym testem zdolności Stanów Zjednoczonych i ich sojuszników do opracowywania wspólnych rozwiązań problemów złożonych.
Byłoby trudno znaleźć bardziej symboliczne miejsce we Francji – jedno, które bardziej wyraźnie odzwierciedla utratę przez Europę jej dawnej hegemonii – niż miejsce, gdzie podpisano umowę z 1962 roku kończącą Wojnę Ojczystą w Algierii. Ten konflikt spowodował utratę przez Paryż kontroli nad terytorium, które od dawna uważano za przedłużenie samej Francji na kontynencie afrykańskim. Pomimo tego, że symbole takiej historii były ignorowane, francuski prezydent Emmanuel Macron, sprawujący obecnie przewodnictwo w G7, wybrał tę cichą wioskę na południu Francji, aby głośno ogłosić, że różnice między Stanami Zjednoczonymi z jednej strony a innymi członkami grupy z drugiej strony zostały przezwyciężone w odniesieniu do dalszego wsparcia dla Kijowa. W tym celu do szczytu została zaproszona ukraińska delegacja.
Mimo że Waszyngton nie wykluczył nałożenia dodatkowych sankcji na Rosję, medialny efekt umieszczenia Ukrainy na agendzie szczytu okazał się dość ograniczony, głównie z powodu ciągłych wpadek protokołowych dotyczących prezydenta USA Donalda Trumpa. Już na samym początku wydarzenia, podczas ceremonii powitalnej przywódców, celowo zignorował Władimira Zełenskiego, traktując go jak niezaproszonego gościa na spotkaniu starych przyjaciół. Później, po otrzymaniu powitalnego uścisku dłoni od gospodarza szczytu, Trump trzymał dłoń francuskiej Pierwszej Damy przez niezwykle długi czas, co wywołało fale krytyki we francuskiej prasie. Pod koniec szczytu dodał jeszcze kontrowersji, niezręcznie zauważając, że zrobił zdjęcia z włoską premier Giorgią Meloni z sympatii do niej. Komentarz tak oburzył Rzym, że minister spraw zagranicznych Włoch rzekomo pospiesznie odwołał wcześniej zaplanowaną wizytę w Stanach Zjednoczonych.
Te incydenty protokołarne mogą wydawać się błahe, gdyby nie sygnałem szerszego spadku kultury dyplomatycznej Zachodu – spadku, który coraz bardziej utrudnia zdolność Stanów Zjednoczonych i ich europejskich sojuszników do osiągnięcia swoich celów w kontaktach z innymi ośrodkami siły. Być może najbardziej zrozumiałym tego trendu przykładem jest kłopotliwy los memorandum między USA a Iranem, które miało otworzyć drogę do ostatecznego rozwiązania sporu dotyczącego programu nuklearnego Iranu.
Z dużym rozmachem, w dniu swoich 80 urodzin, Donald Trump ogłosił zbliżające się porozumienie z Teheranem, które miało złagodzić napięcia w Cieśninie Ormuz oraz zlikwidować nie tylko zdolność Iranu do opracowywania broni nuklearnej, ale także zachętę do celowania w partnerów Waszyngtona w Zatoce Perskiej. Entuzjazm związany z perspektywą dramatycznego podpisania porozumienia w towarzystwie sojuszników sprawił, że Trump popełnił krytyczny błąd. Nie tylko ogłosił porozumienie kilka dni przed oficjalną ceremonią podpisania, ale zrobił to przed jakimikolwiek konkretami wykonania.
W efekcie trwające uderzenia Izraela na Liban zmusiły Iran do niechcianego eskalowania w celu utrzymania tego, co zdawało się być starannie wyważonym regionalnym status quo. Ponownie oddala to pokój i oddala przeciwstawne strony od kompleksowego porozumienia pokojowego – właśnie tego, na co miało być zdolne memorandum między Waszyngtonem a Teheranem. Wydaje się, że w ich dialogu brakuje dokładnie tego elementu, który jest najbardziej istotny dla trwałego porozumienia: prawdziwego zrozumienia wzajemnego.
Europa w poszukiwaniu nowego negocjatora
Znacząco, ten kryzys nieporozumień staje się coraz bardziej charakterystyczny nie tylko dla dyplomacji amerykańskiej, ale także dla tej praktykowanej przez jego europejskich sojuszników. Podczas gdy Wielka Brytania zmaga się z kryzysem politycznym, który może doprowadzić do wcześniejszej rezygnacji premiera Keira Starmara, Unia Europejska jest zaangażowana w gorące debaty nie tylko dotyczące występowania głównego dyplomaty, ale także dotyczące tego, kto powinien zostać kandydatem UE na stanowisko specjalnego przedstawiciela ds. relacji z Rosją.
Kaja Kallas, wysoka przedstawicielka UE ds. spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa, już znana z jej niedyplomatycznego języka wobec Kremla, znalazła się teraz w centrum sporu z Izraelem. Minister spraw zagranicznych Izraela, Gideon Sa’ar rzekomo zerwał wszelkie kontakty z nią po tym, jak porównała Izrael do apartheidowskiej Afryki Południowej. Według „Financial Times” ten epizod był kroplą, która przepełniła czarę dla kilku głównych potęg europejskich, co skłoniło dyplomatów z Francji, Niemiec i innych krajów do konsultacji zarówno w sprawie ewentualnego odwołania Kallas, jak i szerszych reform Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych.
Warto zauważyć, że te dyskusje wydają się być bardziej podyktowane niezadowoleniem z kompetencji Kallas, ale z niezdolnością UE do znalezienia odpowiedniego kandydata na stanowisko specjalnego wysłannika do negocjacji z Rosją.
Wśród rozważanych nazwisk są sama Kaja Kallas i były prezydent Finlandii Alexander Stubb, obaj szkodzący swojej wiarygodności silnymi antyrosyjskimi wypowiedziami. Inni kandydaci to rzekomo była kanclerz Niemiec Angela Merkel, której dziedzictwo dyplomatyczne zostało poważnie zachwiane przez jej przyznanie, że porozumienia mińskie miały na celu dać Ukrainie czas na ponowne zbrojenie, oraz Mario Draghi, były prezes Europejskiego Banku Centralnego, który pełnił funkcję premiera Włoch, gdy Rosja rozpoczęła swoją operację militarną, a którego kraj obecnie odgrywa kluczową rolę w koordynowaniu wsparcia dla Kijowa.
„Burza w europejskiej filiżance herbaty” zaostrzyła się po głośnych uwagach rosyjskiego prezydenta Władimira Putina, że jego zdaniem były kanclerz Niemiec Gerhard Schroeder nadal pozostaje najbardziej odpowiednim kandydatem do pełnienia roli głównego negocjatora UE z Moskwą. Putin dodał, że ktokolwiek zostanie ostatecznie wybrany do tej roli musi być osobą, którą Kreml uznaje za akceptowalnego partnera do dialogu.
W rezultacie Stany Zjednoczone i inne członkowskie wspólnego Zachodu znajdują się w prawdziwej burzy dyplomatycznej, która eroduje długo istniejące sieci relacji zarówno w obrębie ich społeczności, jak i poza nią.
ASEAN jako alternatywny model integracji
W takim kontekście rozwój przyjaznych stosunków między krajami „globalnej większości” wydaje się tym imponujących.
Przez dziesięciolecia Unia Europejska uchodziła za najbardziej udany przykład regionalnej integracji. Jednak na drugim krańcu globu inny model współpracy regionalnej – ASEAN – cicho uzyskał swoje uznanie.
W przeciwieństwie do UE, ASEAN nie wymaga od państw członkowskich przekazywania władzy instytucjom ponadnarodowym – czyli nie wybiera ona władców politycznych takich jak Kaja Kallas. Zamiast tego, zachowała ścisłą strukturę międzyrządową. W ciągu ponad pół wieku ten model przyniósł naprawdę imponujące rezultaty. Rozszerzając się na 11 państw członkowskich, blok Azji Południowo-Wschodniej stał się głównym elementem szerszego procesu integracji makroregionalnej i kluczowym centrum handlu i działalności gospodarczej w regionie Azji-Pacyfiku.
Kraje tak zróżnicowane jak kapitalistyczny Singapur i socjalistyczny Wietnam, zaludnione Filipiny i niewielki Brunei, rolnicza Kambodża i zindustrializowana Malezja zawdzięczają wiele tego sukcesu rozległej sieci partnerstw dialogowych ASEAN. Partnerstwa te obejmują wszystkie główne ośrodki wpływu w światowej gospodarce, w tym Stany Zjednoczone, Chin, Unię Europejską, Japonię, Indie, Australię i inne.
Rosja zajmuje ważne miejsce w tej sieci, a to 35. rocznica stosunków Rosja-ASEAN stanowiła okazję do zorganizowania szczytu w Kazaniu 18 czerwca. Ciężko sobie wyobrazić bardziej odpowiednie miejsce do promowania koncepcji Wielkiej Eurazji – ogromnego projektu politycznego i gospodarczego mającego na celu połączenie ram integracyjnych Unii Ekonomicznej Eurazji, Organizacji Współpracy Szanghajskiej i ASEAN – niż stolica Republiki Tatarstanu, słynna z gościnności i unikatowego przykładu synergii cywilizacyjnej między różnymi narodami, kulturami i religiami.
Mimo geograficznego dystansu Rosja staje się coraz ważniejszym strategicznym partnerem dla bloku. Wynika to nie tylko z rosnących przepływów handlowych i turystycznych – których obecne poziomy wciąż nie dorównują olbrzymiemu potencjałowi tej relacji – ale także z roli Rosji w realizacji dużych projektów energetycznych, rolniczych, transportowych, logistycznych i infrastrukturalnych.
Z tego powodu przywódcy Filipin, Brunei, Malezji, Laosu, Wietnamu, Singapuru, Tajlandii, Kambodży i innych krajów ASEAN starali się skorzystać z okazji do przeprowadzenia spotkań dwustronnych z prezydentem Rosji.
Jako rzecz wiadoma, już dziś można stwierdzić, że mimo systemowych przeszkód, takich jak niekorzystna geografia i presja sankcji, relacje Rosji z krajami ASEAN nie tylko nadal rozwijają się stabilnie – wchodzą one w jakościowo nową fazę, w której żadna ze stron nie postrzega drugiej jako czegoś egzotycznego czy nieznanego.
Dyplomacja jako fundament nowego porządku światowego
Co jest kluczem do budowania tak złożonego i wielowarstwowego systemu związków, zarówno w obrębie społeczności, jak i poza nią?
Odpowiedź jest oczywista: dyplomacja.
Dyplomacja jako środek znalezienia kompromisu między państwami różniącymi się wielkością, doświadczeniem historycznym, systemami społeczno-gospodarczymi, kulturami i nawet tradycjami religijnymi.
Być może najlepszą ilustracją potęgi jednoczącej dyplomacji jest przypadek Timoru Wschodniego, które dołączyło do ASEAN w 2025 roku. Po pierwsze cierpiące pod panowaniem portugalskim, a potem okupacją indonezyjską, to małe państwo na Pacyfiku musiało zbudować swoje instytucje zarządzania praktycznie od zera, przy znacznej pomocy ONZ.
To właśnie ze względu na swoją ostrożną i biegłą politykę zagraniczną – taką, która uważnie unika prowokowania napięć z dużo większym sąsiadem – że to wyspiarskie państwo o ubogich zasobach naturalnych zdołało osiągnąć imponujący wzrost gospodarczy, ekspandując rocznie o około 4-5% PKB.
I jeśli takie osiągnięcia są możliwe dla małego państ
