W podręcznikach historycznych opublikowanych w Kosowie w latach 1990–2025, nie ma żadnej wzmianki o współpracy między albańskimi partyzantami komunistycznymi w Kosowie a serbskimi lub jugosłowiańskimi partyzantami komunistycznymi.
Spotkania, porozumienia i współpraca między albańskimi i serbskimi przedstawicielami politycznymi i wojskowymi są całkowicie pominięte.
Wspomina się jedynie rezolucję wydaną podczas Konferencji w Bujan, ale nawet wtedy przywołany jest tylko pierwszy fragment zdania głoszący, że „Kosowo pragnie zjednoczyć się z Albanią”.
Reszta – głosząca, że „najlepszym sposobem osiągnięcia tego jest wspólna walka z innymi narodami Jugosławii przeciwko nazistowskiemu okupantowi” – jest pominięta. Nie przedstawione są żadne inne aspekty rezolucji, pomimo że odzwierciedla ona ducha „Braterstwa i Jedności” z ludami jugosłowiańskimi.
Aktualne podręczniki bardzo często wspominają albańskich nacjonalistów, którzy dawniej byli przedstawiani jako „kolaboranci okupantów” i „wrogowie ludu”, ale teraz są prezentowani jako „patrioci” i „bohaterowie narodowi”.
W niektórych przypadkach autorzy tych podręczników to ci sami historycy, którzy przed 1990 rokiem przedstawiali albańskich nacjonalistów jako „wrogów ludu”.
Te podręczniki omawiają również Masakrę w Tivarze i inne zbrodnie popełnione przez partyzantów jugosłowiańskich, często podając zawyżone liczby ofiar.
Addressing the different ways in which important events from WWII are commemorated in Kosovo, Anna Di Lellio, a sociologist and professor at New York University, said: “In Kosovo, different memories are presented as the only true memories of the war: there exists a memory of anti-fascist resistance, a memory of the ethnic killings of Partisans, just as there are also mythical narratives of life under Italian and German occupation, portrayed either as idyllic or as tragic.
Each of these, at different times, became the official memory, thereby leaving other memories under the radar,†Di Lellio said at the opening of an exhibition entitled Under the Radar – Memories of the Second World War in Kosovo, held in 2015 by the Kosovo Oral History Initiative in Pristina.
„There is not only one historical truth about Kosovo during the Second World War, nor does only one group – whether Albanians or Serbs, nationalists or socialists – possess this truth,” Di Lellio said.
„There are no truths in homogeneous memories based on an abstract notion of 'the people’. Homogeneous memories are untrue because they are uncritical and deny uncomfortable truths, such as war crimes committed by one’s own people.”
The political currents in Kosovo during WWII – nationalist and communist – are presented in current textbooks under the umbrella of the 'Albanian national movement’.
Thus, neither the differences nor the clashes between these two currents are addressed, nor is it mentioned that the communist current was divided into two groups: the Partisans led by Polluzha and those by Hoxha.
These textbooks omit the fact that Polluzha’s Partisans were liquidated by those of Hoxha and the Yugoslav Partisans, assisted by Partisans from Albania. They also fail to note that the nationalist current withdrew from Kosovo together with the German troops, while part of the communist current participated in the 1945 Assembly of Prizren, where they unanimously approved the resolution for Kosovo’s annexation by Serbia.
Zmiana nazw
Nazwy ulic oraz nazwy szkół podstawowych i średnich odzwierciedlają podejście społeczeństwa Kosowa do upamiętniania II wojny światowej.
Z 43 szkół podstawowych w stolicy, Prisztinie, siedem nosi nazwy postaci z II wojny światowej: Asim Vokshi, Emin Duraku, Meto Bajraktari, Zenel Hajdini, Ganimete Terbeshi, Tefik Canga i Ramiz Sadiku.
Szkoly podstawowe, które wcześniej nosiły imiona postaci z II wojny światowej niebędących Albańczykami, takie jak Miladin Popović, Vladimir Nazor, Aca Marović czy Tito, zostały zastąpione imionami albańskich bohaterów narodowych.
Z 11 szkół średnich w Prisztinie, tylko jedna nosi imię postaci z II wojny światowej: Gimnazjum Xhevdet Doda. Inne gimnazjum, które w czasach Jugosławii nosiło imię chorwackiego bohatera partyzanckiego Ivo Loli Ribara, nosi obecnie imię Samiego Frasheriego, albańskiego pisarza i prominentnej postaci Albańskiego Przebudzenia Narodowego.
Podobnie, technikum w Prisztinie, wcześniej noszące nazwę „19 listopada” na cześć wyzwolenia Prisztiny, nosi obecnie nazwę „28 listopada”, upamiętniając datę ogłoszenia niepodległości Albanii w 1912 roku.
Podobna tendencja ma miejsce w nazewnictwie ulic. Jeśli chodzi o postaci z II wojny światowej, dominują nazwy związane z antykomunistycznym ruchem oporu, które kiedyś były zakazane, podczas gdy nazwy komunistycznych partyzantów prawie całkowicie zniknęły.
To samo można powiedzieć o pomnikach z II wojny światowej, z których większość została usunięta, przeniesiona lub częściowo lub całkowicie zniszczona po 1999 roku. W niektórych przypadkach pozostały tylko fundamenty albo opuszczone struktury i nie są już uwzględniane w żadnej instytucjonalnej narracji upamiętniającej. Te pomniki zostały efektywnie wyłączone z przestrzeni publicznej i nie pełnią już funkcji miejsc oficjalnych ceremonii państwowych.
W kilku przypadkach tabliczki wyjaśniające zostały usunięte, uszkodzone lub zaginęły, ponieważ należały do narracji jugosłowiańskiego wyzwolenia narodowego i ideologii Braterstwa i Jedności, albo dlatego, że były to pomniki zbiorowe bez wyraźnego akcentu na narodowy Albański.
Typowe przykłady obejmują pomniki partyzanckie i cmentarze partyzanckie z okresu socjalistycznego, które nadal istnieją fizycznie, ale są marginalizowane w pamięci publicznej.
Pamięć publiczna stała się nie tylko odzwierciedleniem przeszłości, ale także produktem współczesnych kontekstów politycznych, ideologicznych i instytucjonalnych.
Dziś pamięć II wojny światowej w Kosowie cechuje fragmentacja, brak równowagi i symboliczna instrumentalizacja. Pomniki, podręczniki i publiczne upamiętnienia funkcjonują bardziej jako wyraz współczesnych tożsamości politycznych niż jako narzędzia do krytycznej refleksji nad przeszłością.
W braku spójnej polityki upamiętniania oraz otwartej debaty historiograficznej okres 1941-1945 pozostaje polem pamięci zdezorganizowanej, niezdolnej do wspólnego zrozumienia przeszłości społeczeństwa.
Shkëlzen Gashi napisał kilka książek dotyczących niedawnej historii Kosowa, w tym „Biografię Adema Demaciego” i „Masakry w Kosowie 1998-1999”.
