Dwie dziewczynki oglądają ruiny Szkoły Liceum Numer 25 zniszczonej przez bombę 7 czerwca 2022 roku w Żytomierzu, na Ukrainie. (Christopher Furlong/Getty Images)
Podczas niedawnej wizyty w nowo otwartej podziemnej szkole w mieście na pierwszej linii frontu rozmawiałem ponownie z dziećmi.
Niezwykle uderzające jest to, że zazwyczaj mówią, jak szczęśliwe są, że wreszcie mogą wrócić do sal lekcyjnych. Niektórzy z nich klasę w ciągu szóstego roku uczęszczania do szkoły mają po raz pierwszy (najpierw z powodu COVID-19, a potem z powodu pełnowymiarowej inwazji Rosji).
Jednakże edukacja online lub nauka, która jest ciągle przerywana przez stałe ataki, przemieszczenia, przerwy w dostawie prądu oraz alarmy bombowe – nie idzie bez konsekwencji.
W dzisiejszym, piątym już roku pełnowymiarowej inwazji Rosji, najboleśniejszą i najbardziej głęboką stratą Ukrainy są jej ludzie. Kraj traci żołnierzy na polu bitwy, cywile są zabijani w atakach rakietowych i dronowych, a miliony zmuszone zostały do życia pod okupacją lub za granicą. Nawet przed rokiem 2022 Ukraina zmagała się z poważnym spadkiem demograficznym.
Wojna dramatycznie przyśpieszyła ten trend, a Ukraina jest obecnie krajem, w którym śmierć przewyższa urodzenia w proporcji trzy do jednego.
Obok tych widocznych strat, równie krytyczne wydaje się inne wyzwanie, które otrzymuje znacznie mniej uwagi: spadek jakości kapitału ludzkiego. To właśnie jedna z długoterminowych konsekwencji wojennych przerw w edukacji.
Podstawowe pytanie brzmi: czy Ukraińcy będą mieli edukację, umiejętności i możliwości niezbędne do w pełni zrealizowania swojego potencjału.
Dlaczego jest to fundamentalnie ważne? Po pierwsze, jakość kapitału ludzkiego decyduje o tym, czy Ukraina może dzisiaj pełnić rolę tarczy Europy przed agresją. Wykształcona i wykwalifikowana populacja napędza wzrost gospodarczy i naukowy, a tym samym siłę narodową.
Po drugie, to decyduje o tym, czy Ukraina będzie w stanie odbudować i rozwijać się we wszystkich sektorach w sposób zapobiegający przyszłym agresjom. Po trzecie, jakość kapitału ludzkiego sprawia, że Ukraina staje się silnym partnerem dla Europy, dla firm działających na Ukrainie oraz dla globalnej gospodarki.
Oznacza to, że jakość kapitału ludzkiego Ukrainy ma znaczenie dla europejskiego bezpieczeństwa, stabilności, a nawet globalnego zrównoważonego rozwoju. Jego wzmocnienie musi być strategicznym priorytetem dla Ukrainy i jej partnerów. A najskuteczniejszym narzędziem, aby to osiągnąć, jest edukacja.
Strata jakości kapitału ludzkiego zaczyna się od strat edukacyjnych
Erozja jakości kapitału ludzkiego jest widoczna w stratach edukacyjnych wynikających z przedłużającego się nauczania zdalnego i konsekwencji pełnowymiarowej wojny. Ukraińscy uczniowie stoją w obliczu luki w nauce równoważnej 1,5-2 lat nauki.
Te straty niosą za sobą bezpośrednie konsekwencje ekonomiczne.
Według Banku Światowego globalnie niewyrównane straty w nauce związane z zamknięciem szkół z powodu pandemii mogłyby sprawić, że ta generacja straci około 17 bilionów dolarów w przyszłych zarobkach.
Tylko w samej Ukrainie przerwany dostęp do edukacji i szkoleń zawodowych przyniósł już oszacowane straty w wysokości 11,7 miliarda dolarów, zdecydowana większość z nich wynika z luk w nauce. W miarę trwania wojny te koszty będą rosły, podważając zarówno przyszłe zarobki uczniów, jak i gospodarkę kraju.
Jakość edukacji jest najskuteczniejszym sposobem zapobiegania stratom w nauce i ich długoterminowym wpływom ekonomicznym. Przywrócenie dostępu do bezpiecznej, stacjonarnej nauki, budowa podziemnych szkół i wprowadzanie reform systemowych na wszystkich poziomach – to recepta na działanie.
Zarówno dla rządu Ukrainy, który już stawia na edukację, jak i dla jego partnerów.
Kolejnym palącym wyzwaniem jest poszerzająca się luka w umiejętnościach. Ponad 85% obecnych wakatów na Ukrainie dotyczy zawodów wymagających kwalifikacji. Tymczasem nawet do 25% siły roboczej będzie potrzebowało przekwalifikowania się lub podnawiania umiejętności, w tym osoby przemieszczone i weterani.
Rozwiązanie tych problemów także leży w edukacji, zwłaszcza w systemie edukacji zawodowej oraz przedakademickiej.
Ukraina przystępuje teraz do pierwszej kompleksowej transformacji tego sektora od ostatnich 30 lat, modernizując infrastrukturę i wprowadzając polityki, które przyznają instytucjom większą autonomię, jednocześnie bezpośrednio angażując firmy.
Wzmocnienie tego wysiłku daje szansę na przyspieszenie odbudowy i zapewnienie długoterminowych korzyści gospodarczych związanych z odbudową Ukrainy oraz integracją na rynek UE.
Zagrożenia dla potencjału naukowego
Spadek jakości kapitału ludzkiego osłabia również potencjał naukowy. Bez zdolności badawczej i innowacyjnej żadne państwo nie może pozostać konkurencyjne w technologicznie napędzanym świecie.
Ukraina odziedziczyła jedną z największych europejskich sieci badawczych – ponad 700 instytucji szkolnictwa wyższego i badawczych. Pod względem skali jest porównywalna z największymi państwami europejskimi. Jeśli chodzi o finansowanie, to jednak jeszcze nie: wydatki publiczne na badania stanowią tylko około 0,35% PKB, będąc jednym z najniższych poziomów w Europie.
Co więcej, te instytucje charakteryzują się nierówną wydajnością, gdzie niektóre się wyróżniają, podczas gdy inne mają ograniczony ekonomiczny lub międzynarodowy wpływ na badania.
Pchane koniecznością rozwiązania tych wyzwań, Ukraina rozpoczęła swoją pierwszą kompleksową reformę nauk. Nie może czekać, aż wojna się skończy. Sam konflikt przyspieszył dostosowanie się technologiczne, zwłaszcza w technologiach obronnych.
Obecnie wyzwaniem jest zinstytucjonalizowanie tej wiedzy, skalowanie jej, zintegrowanie w długoterminowy rozwój narodowy oraz przekształcenie jej w wiedzę, która może przynieść korzyści UE i globalnej społeczności naukowej.
Rozwój każdej z tych dziedzin jest już priorytetem dla rządu Ukrainy, ale wymaga także trwałego partnerstwa – publicznego, prywatnego i międzynarodowego.
Poprzez pomaganie ukraińskim studentom i badaczom rozwijać się, partnerzy międzynarodowi pomagają zapewnić odporność Ukrainy dzisiaj, prosperującą i bezpieczną Europę oraz świat, w którym Ukraina może nadal przyczyniać się do postępu naukowego, innowacji technologicznej i wspólnego bezpieczeństwa.
