Sędziowie Sądu Najwyższego Ukrainy podpisują dokumenty przed głosowaniem nad odwołaniem przewodniczącego sądu Vsevoloda Kniazieva podczas posiedzenia w Kijowie, Ukraina, 16 maja 2023 r. (Sergei Supinsky / AFP / Getty Images)
Ukraina próbowała, powtarzając to, oczyścić swoje sądy – każda próba jednak napotykała te same przeszkody.
Kilku kontrowersyjnych sędziów zostało odwołanych, a wprowadzono kilka zmian. Jednak pod powierzchnią potężna kliką zakopywa się na stanowiskach, uniemożliwiając próby zmiany systemu.
Ostatni cykl reform rozpoczął się w 2022 r., gdy dwie najwyższe organy sprawiedliwości – Rada Najwyższa Sprawiedliwości i Wysoka Komisja Kwalifikacyjna – zostały ponownie uruchomione.
Z sędziów rekomendowanych do odwołania od 2022 r. jedynie 25% faktycznie zostało zwolnionych. Nawet oni mają dobrą szansę na przywrócenie przez Sąd Najwyższy.
Konsekwencje się umacniają: zatrzymane reformy podważają teraz ambicje UE Ukrainy. Władze wykazały niewielką pilność w przyjęciu zaleceń Komisji Europejskiej w sprawie reformy sądowej.
„Początkowo były pewne postępy” – powiedział Mykhailo Zhernakov, szef organizacji monitorującej sądownictwo Dejure, dla Kyiv Independent. „Ale władze szybko zdały sobie sprawę, że to dla nich niekorzystne i od tego czasu demontują reformy”.
Rzekł, że niepowodzenia reformy blokują integrację Ukrainy z Europą i uniemożliwiają Kijowowi uzyskanie pomocy finansowej w ramach programu UE dla Ukrainy.
Kancelaria Prezydenta, Sąd Najwyższy i Rada Najwyższa Sprawiedliwości nie odpowiedziały na prośby o komentarz.
Wątpliwe weryfikacje
W celu identyfikacji skompromitowanych sędziów ukraiński rząd utworzył Radę ds. Integralności Publicznej, niezależną organizację pozarządową złożoną z przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego.
Obecna Wysoka Komisja Kwalifikacyjna, która sprawdza sędziów, cieszy się lepszymi relacjami z Radą ds. Integralności Publicznej niż jej poprzednik.
Problemem jest jednak to, że Wysoka Komisja Kwalifikacyjna często ignoruje wnioski Rady ds. Integralności Publicznej. W rezultacie wielu sędziów o wątpliwej reputacji zachowało swoje stanowiska.
Od 2023 do 2025 roku Wysoka Komisja Kwalifikacyjna przekreśliła 43% weta Rady ds. Integralności Publicznej wobec sędziów, których strażnik uważał za niespełniających standardów etycznych i integralności.
Andriy Pasichnyk, przewodniczący Wysokiej Komisji Kwalifikacyjnej, bronił swojego stanowiska w wywiadzie dla Kyiv Independent.
„Oczywiste jest, że może istnieć nieco inne podejście między oceną Rady ds. Integralności Publicznej w niektórych okolicznościach a oceną członków komisji” – powiedział. „Nie widzę w tym problemu – to normalne relacje pracy”.
Pasichnyk argumentował, że niektórzy kontrowersyjni sędziowie zostali na swoich miejscach, ponieważ komisja postanowiła nie wybierać „czarno-białego” podejścia do integralności.
„Pierwszą opcją jest albo czarny, albo biały człowiek” – powiedział. „Albo człowiek jest uczciwy, albo nieuczciwy… Drugie podejście do tego dylematu zakłada możliwą gradację. I komisja wybrała właśnie tę ścieżkę”.
Dwóch najbardziej kontrowersyjnych sędziów zatwierdzonych przez komisję spotkało się z falą krytyki ze strony Rady ds. Integralności Publicznej i Dejure.
Jednym z nich jest Maryna Shakhovnina, która odebrała trzem protestującym prawo jazdy podczas rewolucji Euromajdan w latach 2013-2014, która obaliła prorosyjskiego prezydenta Wiktora Janukowicza, gdy przynosili pomoc protestującym. Śledczy ustalili, że policjanci sfałszowali raporty, a jeden z nich jest sądzony.
Inny sędzia zatwierdzony przez komisję to Olena Patratiy.
W 2019 r. ona i 22 inni sędziowie działającej obecnie likwidowanej Kijowskiej Administracyjnej Rady Sądu Okręgowego, kierowanej przez notorycznego Pavla Vovka, nie stawili się na weryfikację w komisji, twierdząc, że są chorzy. Taśmy opublikowane przez Biuro ds. Walki z Korupcją ujawniły próby przez sędziów sądu nielegalnego sabotażu i blokady weryfikacji.
Patratiy również ingerowała w system dystrybucji orzeczeń sądowych i wydała szereg merytorycznie wątpliwych i nielegalnych decyzji na korzyść firm budowlanych i farmaceutycznych, według Rady ds. Integralności Publicznej.
Patratiy i Shakhovnina zaprzeczyły zarzutom popełnienia przewinień.
Pasichnyk powiedział, że głosował przeciwko dwóm sędziom, ale inni członkowie Wysokiej Komisji Kwalifikacyjnej ich poparli.
„To jest istota kolegialnego organu” – powiedział. „Każdy głosuje niezależnie, i każdy ponosi osobistą odpowiedzialność za podejmowane decyzje”.
Brak woli
Na następnym etapie skażeni sędziowie powinni zostać zwolnieni przez Radę Najwyższą Sprawiedliwości, najwyższy organ sprawujący pieczę nad wymiarem sprawiedliwości.
Jednak rada niechętnie zwalnia sędziów.
Od 2022 r. Wysoka Komisja Kwalifikacyjna zaleciła zwolnienie 63 sędziów. Rada Najwyższa Sprawiedliwości zwolniła jedynie 16 sędziów, odmówiła zwolnienia 10, a wobec pozostałych nie podjęła żadnych decyzji.
Topowy urzędnik sądowy powiedział Kyiv Independent, że Rada Najwyższa Sprawiedliwości nie chce zwolnić większości skażonych sędziów, ponieważ czeka na orzeczenia Sądu Najwyższego w ich sprawach. Oficjalna uważa jednak, że takie podejście jest nieuzasadnione.
Urzędnik wypowiedział się pod warunkiem zachowania anonimowości, ponieważ nie jest upoważniony do wypowiedzi dla prasy.
Wsparcie ze strony Sądu Najwyższego
Sąd Najwyższy przywrócił wielu skażonych sędziów, sprawdzonych i zwolnionych przez Wysoką Komisję Kwalifikacyjną oraz Radę Najwyższą Sprawiedliwości.
„W rzeczywistości Wysoka Komisja Kwalifikacyjna jest najbardziej postępowym organem” – powiedział Anton Zelinsky, ekspert Dejure i członek Rady ds. Integralności Publicznej, dla Kyiv Independent. „Rada Najwyższa Sprawiedliwości nadal odrzuca niektóre wnioski o zwolnienie. A w Sądzie Najwyższym sytuacja jest jeszcze gorsza”.
W grudniu 2025 r. Sąd Najwyższy skorzystał z podstaw proceduralnych do przywrócenia wysoko kontrowersyjnej sędzi Inny Otrosh po jej zwolnieniu przez Radę Najwyższą Sprawiedliwości.
Otrosh nie potrafiła wyjaśnić, jak zdobyła swoje aktywa i nie przedstawiła żadnych dowodów, według Rady ds. Integralności Publicznej.
Ponadto regularnie odwiedzała okupowany przez Rosję Krym i Rosję między 2014 a 2019 r. Zaprzeczyła zarzutom popełnienia przewinień.
Jedną z kontrowersji jest to, że aby uratować Otrosh, Sąd Najwyższy zignorował swoje własne poprzednie orzeczenie przeciwko niej.
„W przypadku Otrosh sytuacja jest po prostu skandaliczna” – powiedział topowy urzędnik sądowy, który wypowiedział się pod warunkiem anonimowości. „Sąd Najwyższy wyraźnie przekręcił tutaj przepisy prawne, całkowicie zniekształcił logikę – moim zdaniem, to całkowicie bezprawna decyzja”.
Sąd Najwyższy rozpatrzy również sprawę najbardziej kontrowersyjnego sędziego Ukrainy, Pavła Vovka, byłego przewodniczącego likwidowanego Kijowskiego Sądu Okręgowego Administracyjnego, 9 kwietnia. Aktywiści antykorupcyjni i eksperci sądowi, w tym Dejure, uważają, że istnieje wysokie prawdopodobieństwo przywrócenia Vovka.
Vovk stał się symbolem niesprawiedliwości, bezprawia i bezkarności na Ukrainie. On i inni sędziowie jego sądu zostali oskarżeni o sprawowanie władzy, utrudnianie wymiaru sprawiedliwości, zorganizowany przestępstwem i nadużycie władzy.
Sprawa korupcyjna przeciwko Vovkowi była rozpatrywana przez Sąd Antykorupcyjny od 2022 r., ale mało postępów zostało zrobionych. Zhernakov powiedział Kyiv Independent, że sprawa jest opóźniana i może zostać zamknięta ze względu na przedawnienie.
Zelensky podpisał ustawę o likwidacji Kijowskiego Sądu Okręgowego Administracyjnego w 2022 r., a Vovk ostatecznie został zwolniony przez Radę Najwyższą Sprawiedliwości w marcu 2025 r.
Chaos proceduralny
Oprócz przywrócenia poszczególnych sędziów, Sąd Najwyższy wprowadza także przeszkody proceduralne, które utrudniają zwolnienie skażonych sędziów.
W 2024 r. Sąd Najwyższy wydał orzeczenie, które pozwalało sędzi Vitaliyowi Usatyemu, który był wetaowany przez Radę ds. Integralności Publicznej, kontynuować pracę bez weryfikacji. Sąd twierdził, że Rada ds. Integralności Publicznej nie miała prawa brać udział w procedurze weryfikacji.
Orzeczenie to potencjalnie otworzyło drogę do zaakceptowania kolejnych 180 sędziów wetaowanych przez Radę ds. Integralności Publicznej od czasu jej powstania, ponieważ Sąd Najwyższy uważał, że strażnik nie miał prawa uczestniczyć w ich weryfikacji również.
„Przez siedem lat Sąd Najwyższy trzymał się innej pozycji” – powiedział topowy urzędnik sądowy. „Potem, w przypadku Usatyego, zrobił zwrot o 180 stopni i przyjął bezzasadną pozycję, bez argumentów ani należytego uzasadnienia, i unieważnił sprawę”.
W lutym Sąd Najwyższy wydał sprzeczne decyzje w innym wniosku sędziego, co pozornie oznaczało, że Rada ds. Integralności Publicznej miała prawo uczestniczyć w procesie weryfikacji.
Jednak nie jest jasne, jakie będą tego konsekwencje. Zelinsky sądzi, że Sąd Najwy
