Ukraińscy weterani w Veteran Hub, organizacji pozarządowej wspierającej ukraińskich żołnierzy, weteranów wojennych i ich rodziny w Kijowie, Ukraina, na zdjęciu z nieokreślonej daty. (Veteran Hub / Facebook)
Ukraina odbudowuje sądy, prawo i instytucje, podczas gdy wojna trwa. Jednocześnie stoi przed ważnym zadaniem pomocy ludziom w odbudowie swojego życia.
Nasz debata o integracji europejskiej słusznie koncentruje się na zasadzie prawa, niezależnych sądach, przewidywalnych procedurach i zaufaniu publicznym. Jednak jedno czynniki nadal traktuje się jako „miękki” i dlatego opcjonalny. Jest to trauma wojenna. W kraju, gdzie trauma występuje masowo, jej ignorowanie nie sprawia, że sprawiedliwość stanie się trudniejsza. Sprawia, że sprawiedliwość staje się mniej sprawiedliwa.
Wpływ wojny ma odbicie w ciałach, które bolą, w niepowracającym śnie, w nerwach, które interpretują zwykły konflikt codzienny jako zagrożenie. Kiedy osoby dotknięte tym trafiają do posterunków policji i sal sądowych, system sprawiedliwości stoi przed wyborem: ukarać bez wzięcia pod uwagę objawów wojny, czy zrozumieć i zmniejszyć przyszłą szkodę, łącząc ludzi z rehabilitacją.
Biuro WHO w Europie informuje, że w październiku 2024 r. w ocenie potrzeb zdrowotnych 68% Ukraińców powiedziało, że ich zdrowie pogorszyło się w porównaniu z okresem przedwojennym.
Najbardziej powszechne problemy to problemy zdrowia psychicznego (46%), a następnie zaburzenia zdrowia psychicznego (41%) i zaburzenia neurologiczne (39%). Te liczby wyraźnie odzwierciedlają otoczenie, w którym ukraińscy sędziowie teraz wydają codziennie sprawiedliwość.
Trauma jest wskaźnikiem ryzyka. Przewlekły stres i reakcje pourazowe często manifestują się jako zakłócenia snu, drażliwość, złość i szkodliwe używanie substancji.
Ekspozycja na walkę może wzmocnić nadmierną czujność i impulsywne reakcje „walcz”. Trauma fizyczna też ma znaczenie: badania medyczne wiążą uraz mózgu z zaburzoną kontrolą impulsów i zwiększonym ryzykiem impulsywnej agresji. Jeśli sądy ignorują te czynniki, system będzie cyklicznie przechodzić ludzi przez krótkie kary, które nie rozwiązują przyczyn, nie zmniejszają przyszłej szkody ani nie zapewniają sprawiedliwości.
Wojna również kształtuje zachowania poprzez presję materialną.
Piąta Szybka Ocena Szkód i Potrzeb (RDNA5), opracowana wspólnie przez Grupę Banku Światowego, Komisję Europejską, Zjednoczone Narody i Rząd Ukrainy, szacuje bezpośrednie szkody na 195,1 mld dolarów i straty społeczno-ekonomiczne na 666,7 mld dolarów na dzień 31 grudnia 2025 r., z potrzebami rekonstrukcji i odbudowy wynoszącymi 587,7 mld dolarów przez 10 lat.
Szok ekonomiczny, przesiedlenie, niepełnosprawność i zaburzone usługi niszczą „bufory”, które zwykle utrzymują ludzi stabilnymi, takie jak praca, dochód, mieszkanie, rutynowa opieka zdrowotna i wiarygodne wsparcie społeczne.
Kiedy te bufory zawodzą, sądy stają się domyślnym systemem kryzysowym, który jest powolny i często nieskuteczny w zapobieganiu powtórzeniom. Weterani wracają do tego środowiska z dodatkową warstwą traumy bojowej. A w tym przypadku istnieje określona potrzeba — sądy powinny móc łączyć odpowiedzialność z leczeniem, gdy traumata wynikająca z służby wiarygodnie zwiększa ryzyko popełnienia przestępstw.
Ukraina obecnie opracowuje obszerny Kodeks Weterana mający na celu skonsolidowanie polityki państwa wobec tych, którzy służyli.
Przez cały ten proces nasz zespół w Fundacji L.E.A.D. — w tym eksperci w dziedzinie prawa, spraw sądowych i sprawiedliwości, a także psychologowie i prawnicy — aktywnie uczestniczył. Wraz z naszymi partnerami przekazaliśmy rekomendacje opracowane przez kilka lat dotyczące procedury rehabilitacji sądowej, która ustanawia prawo weteranów do rehabilitacji i wsparcia podczas przebywania w systemie sądowym.
Ponadto daje sądom narzędzie do połączenia weteranów angażujących się w system sądowy ze wsparciem, do którego już mają prawo (usługi psychologiczne, medyczne, społeczne i inne).
Państwo mobilizuje obywateli do walki, a długoterminowe konsekwencje tej służby są udokumentowane i przewidywalne. Kiedy trauma przyczynia się do nielegalnego postępowania, sądy potrzebują mechanizmu prawnych do oceny tego związku i reagowania proporcjonalnie.
Podczas trwania opracowywania, opowiadamy się za tymi przepisami, aby zostały one zawarte w ostatecznym Kodeksie.
Następnym krokiem jest ustanowienie jasnej ścieżki dla konsekwentnego stosowania sądowego. Procedura rehabilitacji rozpocznie się od identyfikacji weterana, a następnie wczesnego określenia potrzeb i przesiewu psychologicznego.
Uprawnienie powinno być ściśle ograniczone do przestępstw niższego szczebla, z wyraźnymi wyłączeniami dla poważnej przemocy lub innych poważnych przestępstw. Uczestnictwo pozostaje dobrowolne i wymaga zarówno porady prawnej, jak i świadomej zgody. Po zatwierdzeniu, sąd nadzoruje plan indywidualny, który łączy odpowiedzialność z leczeniem, wspierany okresowymi sądowymi przeglądami postępów.
Skuteczne ukończenie procedury może stanowić ustawową podstawę do zwolnienia z odpowiedzialności karno-sądowej. Jeśli procedura nie zostanie ukończona, sprawa będzie rozpatrywana zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania karnego.
Akcesja do UE nie wymaga od Ukrainy kopiowania instytucji. Wymaga od Ukrainy spełnienia standardów związanych z zasadą prawa, takich jak skuteczność, niezależność, wysoka jakość sądownictwa, które w praktyce chronią prawa. Raport Ukrainy z 2025 r. Komisji Europejskiej podkreśla, że skuteczne sądownictwo i poszanowanie podstawowych praw są „nadrzędnego znaczenia”.
Sprawiedliwość oparta na traumie i terapeutyczna są częścią tej wiarygodności. Ukraina ma rzadką okazję, gdy odbudowuje się i integruje z Europą, by zaprojektować system sądowniczy, który odzwierciedla naszą rzeczywistość.
Sprawiedliwy system wojenny rozpoznaje traumę, określa odpowiedzialność i zmniejsza przyszłą szkodę, umożliwiając tym samym uzdrowienie jako wynik sądowy.
Wojna się skończy, a trauma zostanie. Ukraina może pozwolić traumie cicho korodować sprawiedliwość i społeczeństwo albo zbudować system, który jest zarówno sprawiedliwy, jak i odpowiedni dla ludzi, którym służy.
Uwaga redakcyjna: Opinie wyrażone w sekcji felietonu są opiniami autorów i nie mają na celu odzwierciedlenia poglądów Kyiv Independent.
