Fatmir Lumani, który jest etnicznym Albańczykiem i historykiem z siedzibą w Skopje, powiedział, że kontrowersja nie trafiała w sedno.
„Istnieje tak wiele historii współpracy między Albańczykami i Macedończykami,” powiedział, wskazując na ich wspólny cel wyzwolenia spod panowania osmańskiego oraz przykład Dervisha Himy, aktywisty ruchu wyzwoleńczego Albańczyków, który wygłosił przemówienie na spotkaniu İnternal Macedonian Revolutionary Organisation (VMRO) w Ochrydzie, miejscowości nadbrzeżnej niedaleko miejsca jego urodzenia.
„Powiedział, że Albańczycy i Macedończycy mają te same interesy,” powiedział Lumani. „Aby wyzwolić się i osiągnąć samorząd, powinni współpracować.”
Następnie, wspólne oddziały zbrojne Macedończyków i Albańczyków pojawiły się w latach 1909-1910 w regionach Kiczewo, Debar i innych, powiedział Lumani.
„Podobnie jak w każdym ruchu narodowym, w macedońskim ruchu także są postaci historyczne, które są powszechnie postrzegane jako pozytywne, a są także tacy, którzy z powodu swoich działań lub skłonności są objęci kontrowersjami lub uważani za nieakceptowalnych przez niektórych,” powiedział BIRN.
„Historia nie może być odtwarzana, ale to, co z niej podkreślasz, jest bardzo ważne.”
Lumani zauważył również, że Hasan Prishtina, ważna postać w Albańskim Powstaniu w 1912 roku, późniejszy premier Albanii, był w bezpośrednim kontakcie i prowadził wspólne działania z przywódcami VMRO w tym czasie, w tym Todor Aleksandrov i Petar Chaulev, z bazami na terenie dzisiejszej Albanii, z których VMRO mogło operować.
„To są mniej znane fakty dotyczące naszej historii,” powiedział.
BIRN bezskutecznie próbował skontaktować się z Instytutem Dziedzictwa Duchowego i Kulturalnego Albańczyków, państwowym instytutem badawczym i kulturalnym w Macedonii Północnej, oraz z jego dyrektorem, Skenderem Asanim.
Litowski argumentował: „Mamy chwile połączenia, zwłaszcza z Albańczykami. Wielu Albańczyków dołączyło do ruchu partyzanckiego i znacząco pomogło w wyzwoleniu zachodniej Macedonii. Weźmy na przykład uczestniczkę partyzantki Ibe Palikuqi. Następnie przyszły osiągnięcia cywilizacyjne po II wojnie światowej, takie jak masowa alfabetyzacja ludności, w tym Albańczyków.”
Palikuqi była albańską partyzantką komunistyczną z Debaru, która stała się jedną z najbardziej znanych kobiet walczących w oporze w Macedonii podczas II wojny światowej. Zginęła we wrześniu 1944 roku podczas walk pod Kiczewem przeciwko siłom Balli Kombetar i została później ogłoszona Bohaterem Ludowym Jugosławii.
„Jeśli zasiądziesz i zapytasz macedońskich i albańskich historyków o te kwestie, każdy z nich wyłoży argumenty wspierające swoją stronę i widoki etnocentryczne,” powiedział Litovski. „Ale prawie nie ma wysiłków, aby zbliżyć te dwie narracje.”
„Trzeba przyznać, że będzie to bardzo trudne, zwłaszcza teraz, gdy polityka, z własnych powodów, dąży do monopolizacji upamiętniania historii, i jest głosem, który ludzie słyszą.
